Mở đường triển khai CCP trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Khung pháp lý mới cho hoạt động bù trừ, thanh toán chứng khoán

Bộ Tài chính vừa ban hành Thông tư số 145/2026/TT-BTC ngày 30/9/2026, quy định chi tiết về hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán. Thông tư có hiệu lực từ ngày 16/11/2026, thay thế hoàn toàn Thông tư 119/2020/TT-BTC và các văn bản sửa đổi liên quan.

Điểm nổi bật của Thông tư 145 là hoàn thiện khung pháp lý để triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) cho giao dịch cổ phiếu, chứng chỉ quỹ và chứng quyền có bảo đảm. Theo đó, thành viên bù trừ được chia thành hai loại: thành viên bù trừ trực tiếp và thành viên bù trừ chung. Thành viên bù trừ trực tiếp tự thực hiện bù trừ, thanh toán cho chính mình và khách hàng, trong khi thành viên bù trừ chung có thể cung cấp dịch vụ cho các thành viên giao dịch không bù trừ.

Quỹ bù trừ và cơ chế ký quỹ mới

Khi CCP chính thức vận hành, quỹ hỗ trợ thanh toán hiện hành sẽ được thay thế bằng quỹ bù trừ. Quỹ này được hình thành từ đóng góp bằng tiền của các thành viên bù trừ, tạo thêm lớp bảo vệ an toàn thanh toán. VSDC sẽ hoàn trả tiền đóng góp quỹ hỗ trợ thanh toán cũ sau khi hoàn tất thanh toán các giao dịch phát sinh trước ngày triển khai CCP.

Thông tư cũng quy định chi tiết về ký quỹ bù trừ. Thành viên bù trừ được tự đánh giá và quyết định mức ký quỹ ban đầu đối với giao dịch mua cổ phiếu, chứng chỉ quỹ của một số nhóm nhà đầu tư tổ chức, bao gồm nhà đầu tư nước ngoài, công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ, ngân hàng thương mại, quỹ đầu tư, quỹ hưu trí tự nguyện. Đối với các nhà đầu tư khác, mức ký quỹ ban đầu phải bằng 100% giá trị giao dịch mua dự kiến, trừ giao dịch ký quỹ. Nhà đầu tư phải duy trì ký quỹ cho đến khi giao dịch hoàn tất thanh toán và có thể bị yêu cầu bổ sung ngay trong phiên nếu thị trường biến động.

Tạo thuận lợi cho nhà đầu tư nước ngoài

Một nội dung quan trọng khác là cơ chế cho phép nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức mua cổ phiếu không cần có đủ tiền khi đặt lệnh. Theo quy định, họ chỉ cần đảm bảo đủ tiền trên tài khoản thanh toán bù trừ trước thời điểm thành viên lưu ký phải thanh toán. Nếu thiếu tiền, công ty chứng khoán hoặc ngân hàng lưu ký sẽ tạm ứng để thanh toán thay, đồng thời thông báo cho VSDC. Tuy nhiên, VSDC có quyền loại bỏ thanh toán nếu tổng giá trị giao dịch thiếu tiền vượt quá nguồn lực quy định, với hạn mức tối đa 50 tỷ đồng cho mỗi nhà đầu tư trong ngày.

Bảo vệ tài sản nhà đầu tư

Thông tư 145 tiếp tục nhấn mạnh nguyên tắc tách bạch tài sản. Chứng khoán lưu ký tại VSDC là tài sản của khách hàng, phải được quản lý riêng biệt với tài sản của VSDC và thành viên lưu ký. Mỗi thành viên lưu ký chỉ được mở một tài khoản lưu ký tại VSDC, trừ các trường hợp đặc biệt. Việc chuyển khoản chứng khoán bằng bút toán ghi sổ có hiệu lực pháp lý như chuyển giao chứng chỉ.

Với khung pháp lý toàn diện về thành viên bù trừ, ký quỹ, quỹ bù trừ và xử lý nghĩa vụ thanh toán, Thông tư 145 tạo nền tảng vững chắc cho việc chuyển đổi hạ tầng hậu giao dịch sang cơ chế CCP, góp phần tăng cường quản trị rủi ro và tiệm cận chuẩn mực quốc tế.