Bài 3: Chứng khoán bùng nổ nhưng vẫn chưa “tròn vai” kênh dẫn vốn

Tổng quan về vai trò vốn hóa và vai trò dẫn vốn của VN-Index

Sau 25 năm hình thành và phát triển, thị trường chứng khoán Việt Nam hiện là một trong những thị trường lớn của khu vực với hơn 13,3 triệu tài khoản chứng khoán, tương đương 13% dân số cả nước.

Đáng chú ý, tính đến cuối tháng 6/2026, quy mô vốn hóa thị trường cổ phiếu Việt Nam đạt khoảng 10,8 triệu tỷ đồng, tương đương 82,6% GDP. Chính phủ và ngành chứng khoán đang đặt mục tiêu nâng quy mô vốn hóa thị trường cổ phiếu lên tối thiểu 100% GDP và hướng tới 120% GDP vào năm 2028.

Tuy vậy, nếu xét từ chức năng cốt lõi là huy động vốn trung và dài hạn cho doanh nghiệp, thị trường vẫn chưa phát huy hết vai trò. Những con số hiện tại chủ yếu phản ánh sự phát triển của thị trường thứ cấp, nơi các nhà đầu tư mua đi bán lại cổ phiếu với nhau. Dòng tiền này tăng thanh khoản nhưng không tạo thêm nguồn vốn mới cho doanh nghiệp.

IPO và phát hành thêm cổ phiếu - kênh huy động vốn chủ yếu

Điều thị trường vốn cần làm là đưa dòng tiền từ nhà đầu tư đến doanh nghiệp thông qua IPO và phát hành thêm cổ phiếu. Theo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, lượng vốn huy động từ thị trường chứng khoán đã tăng trong những năm gần đây nhưng vẫn thấp hơn nhiều so với lượng vốn tín dụng mà hệ thống ngân hàng cung ứng mỗi năm.

Theo báo cáo Định vị nguồn vốn cho mục tiêu tăng trưởng cao giai đoạn 2026 - 2030 của FiinGroup, huy động vốn cổ phần năm 2025 ghi nhận bước tiến nổi bật khi đạt khoảng 150.500 tỷ đồng, tương đương 5,7 tỷ USD, là mức cao nhất kể từ khi thị trường chứng khoán Việt Nam đi vào hoạt động. Tuy nhiên, ngay cả khi đạt kỷ lục, huy động vốn cổ phần vẫn thấp so với con số 18,58 triệu đồng dư nợ tín dụng năm 2025.

Không ít doanh nghiệp tư nhân lựa chọn trì hoãn IPO do lo ngại định giá chưa phù hợp hoặc điều kiện thị trường chưa thuận lợi. Đôi khi, phát hành thêm vẫn chưa được coi là kênh huy động vốn chủ lực và chưa có thống kê chi tiết về dòng tiền từ các đợt phát hành.

Khung tín dụng/GDP ở Việt Nam vẫn ở mức cao, cho thấy phần lớn nhu cầu vốn của nền kinh tế được đáp ứng qua hệ thống ngân hàng. Các tổ chức quốc tế như World Bank, IMF và ADB đều khuyến nghị Việt Nam phát triển mạnh thị trường vốn để giảm áp lực lên ngành ngân hàng; đồng thời đẩy nhanh cổ phần hóa và niêm yết doanh nghiệp Nhà nước, khuyến khích doanh nghiệp tư nhân huy động vốn thông qua IPO và phát hành thêm thay vì phụ thuộc tín dụng ngắn hạn.

Một thị trường chứng khoán mạnh không chỉ được đo bằng VN-Index hay khối lượng giao dịch mỗi phiên. Thước đo quan trọng là số doanh nghiệp huy động vốn mới để mở rộng sản xuất, đổi mới công nghệ và tạo thêm việc làm. Theo EY và Deloitte, Việt Nam đang nổi lên như một điểm sáng ở Đông Nam Á với nhiều thương vụ lớn và sự phục hồi của IPO trong năm 2025-2026, nổi bật là Vinpearl và kế hoạch niêm yết của các doanh nghiệp trong lĩnh vực tài chính, tiêu dùng và công nghệ.

Khía cạnh thực tế và thách thức định giá

Các doanh nghiệp tư nhân vẫn tiếp tục trì hoãn IPO do lo ngại về định giá và điều kiện thị trường chưa thuận lợi. Trong khi đó, kênh phát hành thêm chưa được xem là nguồn huy động vốn chủ lực và chưa có thống kê chi tiết về dòng tiền từ các đợt phát hành mới.

Để thị trường vốn thực sự đóng vai trò dẫn vốn dài hạn cho doanh nghiệp, cần đẩy nhanh cổ phần hóa và niêm yết doanh nghiệp Nhà nước, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tư nhân huy động vốn thông qua IPO và phát hành thêm, thay vì chỉ dựa vào tín dụng ngân hàng. Các nhà đầu tư tổ chức lâu dài, như quỹ hưu trí và bảo hiểm, sẽ đóng vai trò then chốt để hấp thụ các đợt phát hành lớn và duy trì chi phí vốn hợp lý.