Việt Nam chính thức có thị trường carbon, thúc đẩy mô hình tăng trưởng bền vững

Thị trường carbon mở ra giai đoạn mới cho kinh tế xanh

Ngày 29/6, Việt Nam chính thức khai trương và đưa sàn giao dịch carbon vào vận hành, đánh dấu sự hình thành của một thị trường hoàn toàn mới trong nền kinh tế. Đây được xem là mắt xích quan trọng giúp hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững, đồng thời cụ thể hóa cam kết đạt phát thải ròng bằng Net Zero vào năm 2050.

Sự kiện này diễn ra sau quá trình chuẩn bị kéo dài với việc hoàn thiện đồng bộ hành lang pháp lý, hạ tầng công nghệ, cơ chế thanh toán và hệ thống đăng ký tín chỉ carbon. Theo lộ trình đã được Chính phủ phê duyệt, các hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon sẽ được quản lý trên Hệ thống đăng ký quốc gia, lưu ký tại VSDC và giao dịch trên hệ thống do HNX vận hành.

Tại hội thảo "Chuyển đổi xanh, cần gì để tăng tốc?" do Báo Thanh Niên tổ chức ngày 26/6, nhiều chuyên gia nhận định việc đưa thị trường carbon vào hoạt động không chỉ bổ sung một công cụ tài chính mới mà còn tạo nền tảng pháp lý để thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh của doanh nghiệp và nền kinh tế.

Cơ chế vận hành và tác động tới doanh nghiệp

Cơ chế vận hành của thị trường carbon dựa trên nguyên tắc doanh nghiệp phát thải vượt hạn ngạch sẽ phải mua thêm tín chỉ từ các đơn vị có lượng phát thải thấp hơn. Điều này tạo động lực kinh tế rõ ràng để doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, tối ưu quy trình sản xuất và giảm lượng khí nhà kính phát ra môi trường.

Theo thống kê, khoảng 80 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới đã triển khai thị trường carbon và đạt nhiều kết quả tích cực trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp. Việt Nam được kỳ vọng sẽ tận dụng hiệu quả mô hình này để nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường toàn cầu ngày càng khắt khe.

GS-TS Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh doanh (ĐH Kinh tế TP.HCM), đánh giá Việt Nam đã có sự chuẩn bị khá đầy đủ về cơ sở pháp lý cho sự ra đời của sàn giao dịch carbon. Việc phân bổ hạn ngạch phát thải cho các doanh nghiệp thuộc lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất thép và xi măng đã tạo nền tảng để thị trường vận hành theo cơ chế mua bán hạn ngạch tương tự như các sàn giao dịch tài chính.

Doanh nghiệp trước cơ hội và thu hút vốn xanh

Theo GS-TS Võ Xuân Vinh, doanh nghiệp phát thải vượt mức sẽ phải mua thêm hạn ngạch từ các đơn vị còn dư. Chính nhu cầu giao dịch này tạo nên thị trường carbon, trong khi quy trình vận hành được xây dựng tương đồng với thị trường chứng khoán nên việc tổ chức giao dịch không quá phức tạp.

Không chỉ góp phần giải quyết bài toán giảm phát thải, sàn giao dịch carbon còn được kỳ vọng trở thành động lực thúc đẩy đổi mới công nghệ trong doanh nghiệp. Khi phải trả chi phí cho lượng phát thải vượt ngưỡng, doanh nghiệp sẽ có động lực mạnh mẽ hơn để đầu tư công nghệ tiết kiệm nguyên liệu, giảm tiêu hao năng lượng và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Khung pháp lý và triển vọng hội nhập thế giới

Theo đánh giá của các chuyên gia, sàn giao dịch carbon là cơ hội để các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, nhất là khi nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đặt yêu cầu nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc carbon và tiêu chuẩn môi trường. Việt Nam dự kiến tận dụng hiệu suất của mô hình này để nâng cao năng lực cạnh tranh và thu hút dòng vốn xanh.

Việc hình thành thị trường carbon cũng có thể giúp Việt Nam huy động nguồn lực xã hội cho mục tiêu giảm phát thải và thúc đẩy đổi mới công nghệ, từ đó nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm và nền kinh tế. Trong giai đoạn thí điểm, dư địa cho tín chỉ có thể lớn hơn nhu cầu, nên giá giao dịch có thể ở mức thấp trước khi thị trường vận hành ổn định.

Khung pháp lý và thực tiễn vận hành

Theo quy định, Quyết định số 263/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính giai đoạn thí điểm 2025-2026. Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Thông tư 11/2026 quy định quản lý hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon, đồng thời phân bổ hạn ngạch thí điểm cho 110 cơ sở phát thải lớn.

Bộ Tài chính ban hành Thông tư 48/2026 hướng dẫn giám sát giao dịch và báo cáo của VNX và VSDC. Trước thời điểm khai trương, Cục Biến đổi khí hậu cùng VNX, HNX và VSDC đã ký biên bản phối hợp để vận hành thị trường một cách an toàn và minh bạch.

Vị thế Việt Nam và nguồn vốn xanh

Theo Phó Cục trưởng Cục Biến đổi Khí hậu Nguyễn Tuấn Quang, phát triển thị trường carbon là giải pháp huy động nguồn lực xã hội cho mục tiêu giảm phát thải. Thực tiễn quốc tế cho thấy tín chỉ carbon giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong chiến lược giảm phát thải và nâng cao năng lực cạnh tranh trước các hàng rào kỹ thuật về môi trường.

Phó Trưởng phòng Thị trường carbon Nguyễn Đình Thọ cho biết dư địa giảm phát thải của Việt Nam còn rất lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực năng lượng, sản xuất, nông nghiệp và sử dụng tài nguyên. Cơ chế giao dịch tín chỉ carbon sẽ không chỉ hỗ trợ tài chính cho quá trình chuyển đổi xanh mà còn thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng phát thải thấp.

Ví dụ và thành tựu liên quan đến tín chỉ carbon

Thực tế, Việt Nam đã bán thành công 10,3 triệu tín chỉ carbon rừng ở khu vực Bắc Trung Bộ cho Ngân hàng Thế giới, thu về khoảng 51,5 triệu USD. Với gần 14,8 triệu ha rừng và tỷ lệ che phủ trên 42%, dư địa cho tín chỉ carbon trong nhiều lĩnh vực vẫn còn rất lớn.

Việc chính thức đưa sàn giao dịch carbon vào hoạt động không chỉ đánh dấu bước phát triển của thị trường tài chính xanh mà còn tạo nền tảng để doanh nghiệp thích ứng với các chuẩn phát triển bền vững toàn cầu. Khi lượng phát thải được coi như một tài sản có thể định giá và giao dịch, động lực đầu tư công nghệ sạch và thu hút dòng vốn xanh sẽ ngày càng rõ nét.