Rủi ro từ vay thế chấp cổ phiếu và dư nợ margin

Dư nợ margin tăng kỷ lục trong bối cảnh thanh khoản suy yếu

Dư nợ cho vay ký quỹ (margin) tại 78 công ty chứng khoán đạt hơn 457.500 tỷ đồng vào cuối quý III/2026, tăng 14,1% so với cuối năm 2025, theo dữ liệu từ FiinTrade. Trong khi đó, giá trị giao dịch bình quân mỗi phiên chỉ đạt khoảng 14.800 tỷ đồng, giảm 63,6% so với cùng kỳ năm trước.

Sự trái chiều giữa dư nợ và thanh khoản cho thấy một phần lớn dòng vốn không phục vụ nhu cầu giao dịch thông thường mà nằm ở các khoản vay theo thỏa thuận riêng (margin “deal”), thường do cổ đông lớn, cổ đông nội bộ hoặc nhà đầu tư có quy mô tài sản lớn sử dụng. Các khoản vay này có thể nhằm tái cơ cấu sở hữu, thu xếp dòng tiền, tài trợ thương vụ M&A hoặc đáp ứng nhu cầu vốn ngắn hạn của chủ doanh nghiệp.

Ông Bùi Văn Huy (Tổng giám đốc FIDT) và bà Châu Thiên Trúc Quỳnh (Giám đốc điều hành Khối Môi giới trong nước tại Vietcap) cùng nhận định rằng, khi lãi suất ngân hàng tăng, vay qua công ty chứng khoán trở nên hấp dẫn nhờ thủ tục nhanh và chi phí không chênh lệch quá lớn. Điều này phần nào giải thích vì sao tiền vay không nhất thiết được dùng để mua thêm cổ phiếu trên sàn, dẫn đến dư nợ tăng nhưng thanh khoản không cải thiện tương ứng.

Rủi ro giải chấp khi giá cổ phiếu đảo chiều

Việc dùng cổ phiếu làm tài sản bảo đảm giúp người sở hữu huy động vốn mà không phải bán tài sản ngay, nhưng cũng khiến nghĩa vụ nợ phụ thuộc đáng kể vào biến động thị giá. Khi giá cổ phiếu giảm, công ty chứng khoán có thể yêu cầu bổ sung tài sản hoặc giảm dư nợ; nếu không đáp ứng, cổ phiếu có thể bị bán giải chấp.

Rủi ro đặc biệt cao đối với cổ phiếu thanh khoản thấp, vì việc bán ra lượng lớn trong thời gian ngắn có thể tạo áp lực giảm giá, làm suy yếu thêm tài sản bảo đảm và kích hoạt vòng xoáy “giá giảm – bán giải chấp – giá tiếp tục giảm”. Theo ông Lê Đức Khánh (Giám đốc Phân tích tại VPS), khi đòn bẩy tăng trong lúc thanh khoản suy yếu, thị trường trở nên nhạy cảm hơn với các biến động bất lợi, dù mức margin cao không đồng nghĩa chắc chắn xảy ra giải chấp dây chuyền.

Một vấn đề quan trọng là thị trường hiện chưa có dữ liệu công khai tổng hợp về lượng cổ phiếu từng mã đang được cầm cố tại các tổ chức cho vay, gây khó khăn cho việc đánh giá rủi ro tập trung. Do đó, việc tăng cường minh bạch hoạt động cầm cố cổ phiếu của cổ đông lớn, người nội bộ và các khoản vay quy mô đáng kể cần được quan tâm, nhằm hạn chế nguy cơ bán giải chấp gây xáo trộn thị trường.