Giữ giá trị gia tăng tại nội địa: Lời giải cho ngành sản xuất tiên tiến Việt Nam

Phiên chuyên đề: Sản xuất tiên tiến – Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt

Sáng ngày 27/10/2026, trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu, phiên chuyên đề “Sản xuất tiên tiến: Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt” đã quy tụ các chuyên gia kinh tế hàng đầu nhằm phân tích thực trạng chuỗi giá trị toàn cầu. Các diễn giả tập trung làm rõ những điểm nghẽn về năng lực, dòng vốn và cơ chế chính sách, qua đó đề xuất chiến lược giúp doanh nghiệp Việt Nam chuyển từ thế gia công giá trị thấp sang làm chủ công nghệ, giữ lại phần giá trị gia tăng xứng đáng cho nền kinh tế.

Thực trạng chuỗi giá trị và áp lực chuyển đổi

Theo Ban Chính sách và Chiến lược Trung ương, giá trị xuất khẩu năm 2024 có sự chênh lệch hơn 4 lần khi chuyển từ các ngành thâm dụng lao động sang các ngành thâm dụng công nghệ. Dữ liệu từ OECD cho thấy tỷ trọng yếu tố nước ngoài trong hàng xuất khẩu của Việt Nam tăng từ 33% năm 2010 lên 48,5%, đồng nghĩa tỷ lệ giá trị thực sự giữ lại trong nước có xu hướng giảm. Trong lĩnh vực công nghệ cao – mảng xuất khẩu lớn nhất, chỉ cần giữ lại thêm 1% giá trị gia tăng đã tương đương khoảng 3,8 tỷ USD/năm.

Ông Đỗ Thiên Anh Tuấn – Giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright – nhấn mạnh rằng số liệu thống kê hiện hành thường tính gộp cả đóng góp của nhà cung ứng nước ngoài tại Việt Nam. Nghiên cứu của Trường Fulbright với chuỗi sản phẩm công nghệ cao cho thấy tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa do doanh nghiệp thuần Việt đóng góp chỉ dao động từ 3-5%.

Theo chuyên gia, Việt Nam không nên chạy theo các ngành thời thượng như bán dẫn hay AI mà bỏ quên ngành truyền thống. Các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày, đồ gỗ, chế biến nông sản có chỉ số lợi thế cạnh tranh (RCA) gấp 3-4 lần mức trung bình, đóng vai trò sống còn trong giải quyết việc làm. Giải pháp chiến lược là nâng cấp các ngành này lên nấc thang cao hơn thông qua sản xuất thông minh, công nghệ sinh học và tối ưu hóa quy trình.

Bà Ishita Dhamani – Đối tác cấp cao EY Singapore – chỉ ra ba năng lực mà nhà thu mua quốc tế tìm kiếm ở nhà cung ứng: chiều sâu kỹ thuật để cùng nghiên cứu và đổi mới; năng lực mở rộng quy mô từ thử nghiệm sang thương mại hóa; khả năng xây dựng quan hệ tin cậy qua minh bạch quản trị rủi ro và kiểm soát chất lượng.

Tháo gỡ nút thắt và cơ chế chia sẻ rủi ro

Phiên thảo luận nêu rõ “bài toán con gà và quả trứng” trong quan hệ cung cầu: tập đoàn đa quốc gia không thể mua hàng khi doanh nghiệp nội địa chưa đạt chuẩn, trong khi doanh nghiệp lại ngại đầu tư lớn nếu chưa có cam kết đơn hàng. Ông Đỗ Thiên Anh Tuấn phân tích đây là thất bại thị trường trên ba khía cạnh: bất cân xứng thông tin, rủi ro thực thi hợp đồng và thiếu hụt thị trường vốn cho đổi mới công nghệ.

Giải pháp được đề xuất là mô hình tài trợ đối ứng 3 bên giữa Nhà nước, nhà cung ứng nội địa và người mua quốc tế. Khi cả ba bên cùng cam kết tài chính, rủi ro đạo đức bị triệt tiêu, tạo động lực hợp tác nâng cao năng lực. Nhà nước có thể thiết lập quỹ bảo lãnh tín dụng chấp nhận rủi ro tầng đầu, hoặc triển khai các giải pháp tài chính chuỗi cung ứng như bao thanh toán ngược.

Ông Khuất Quang Hưng – Phó Tổng Giám đốc Nestlé Việt Nam – nhấn mạnh cần phân biệt hai cấp độ phát triển: việc đáp ứng tiêu chuẩn ESG và truy xuất nguồn gốc chỉ là “vé thông hành” tối thiểu; để dịch chuyển lên nấc thang cao hơn, doanh nghiệp cần năng lực sáng tạo và giải quyết trực tiếp bài toán của khách hàng. Thống kê cho thấy trong hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, chỉ khoảng 5.000 tham gia trực tiếp vào chuỗi cung ứng đa quốc gia, và con số đạt cấp độ nhà cung ứng cấp 1 chỉ khoảng 300.

Định hình tương lai chuỗi cung ứng Việt Nam

Ông Đỗ Thiên Anh Tuấn đề xuất chính sách Nhà nước cần phân định rõ doanh nghiệp quy mô nhỏ và vừa, vì chỉ nhóm quy mô vừa mới đủ tiềm lực để nâng cấp tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Nguồn lực hỗ trợ cần tập trung vào phân khúc này, đồng thời phối hợp với các tập đoàn đa quốc gia đưa ra tiêu chí kỹ thuật và định hướng mua hàng rõ ràng.

Về thương hiệu quốc gia, chuyên gia cảnh báo các khẩu hiệu như “Make in Vietnam” sẽ vô nghĩa nếu thiếu tiêu chuẩn quản trị nghiêm ngặt. Nguy cơ làm giả, gian lận xuất xứ có thể phá hủy uy tín quốc gia. Do đó, Chính phủ và Bộ Công Thương cần xây dựng bộ tiêu chuẩn quản trị thương hiệu minh bạch, nhất quán, tạo nền tảng nâng cao giá trị cho từng doanh nghiệp Việt trên trường quốc tế.