Giải pháp cải thiện 'chiều sâu' cho thị trường chứng khoán Việt Nam

Quy mô lớn nhưng cơ cấu chưa cân đối

Thị trường chứng khoán Việt Nam đã đạt quy mô tương đương 77,8% GDP trong năm 2025, tăng so với mức 62,7% của năm trước. Thanh khoản thuộc nhóm cao nhất ASEAN, nhưng cơ cấu vốn hóa vẫn phụ thuộc nhiều vào nhóm ngân hàng và bất động sản.

Theo nghiên cứu của FiinRatings, ngân hàng chiếm 27,3% và bất động sản chiếm 22,6% vốn hóa thị trường cuối năm 2025, tổng cộng gần 50%. Hai nhóm này cũng có giá trị giao dịch bình quân cao nhất, cho thấy dòng tiền vẫn tập trung vào các cổ phiếu lớn có tính chu kỳ.

Dư nợ tín dụng ngân hàng tương đương 137% GDP, trong khi thị trường trái phiếu doanh nghiệp mới chỉ đạt 10,4% GDP. Điều này phản ánh vai trò chủ đạo của kênh tín dụng trong nền kinh tế, trong khi thị trường vốn cổ phần chưa thực sự đa dạng.

Nhà đầu tư tổ chức chưa phát huy vai trò

Nhà đầu tư cá nhân chiếm 54,1% giá trị giao dịch cổ phiếu trong năm 2025, trong khi nhà đầu tư nước ngoài chỉ chiếm 11,6%. Đây là tỷ trọng cá nhân cao nhất trong các thị trường ASEAN được so sánh.

Sự phụ thuộc vào dòng tiền cá nhân khiến thanh khoản biến động theo tâm lý ngắn hạn, trong khi các tổ chức đầu tư (quỹ, bảo hiểm) vẫn chưa tham gia sâu. FiinRatings chỉ ra rằng các quỹ bảo hiểm và Bảo hiểm xã hội Việt Nam chịu giới hạn đáng kể khi phân bổ vốn vào chứng khoán phi chính phủ, hạn chế nguồn cầu dài hạn.

Hoạt động IPO khởi sắc từ 2025 nhưng tập trung vào dịch vụ tài chính. Chỉ có 17 doanh nghiệp niêm yết mới trên HoSE và HNX trong năm 2025, thấp hơn nhiều so với giai đoạn trước 2021. Ngoài ra, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng thấp – cổ đông kiểm soát thường nắm trên 65% vốn – khiến quỹ lớn khó đầu tư.

Cải cách để tạo chiều sâu bền vững

Việc nâng hạng thị trường bởi FTSE Russell từ tháng 9/2026 mở ra cơ hội thu hút vốn ngoại. Các cải cách như bỏ yêu cầu ký quỹ trước giao dịch theo Thông tư 68/2024, vận hành hệ thống KRX từ tháng 5/2025, và đơn giản hóa thủ tục theo Thông tư 08/2026 đã cải thiện tiếp cận thị trường.

Tuy nhiên, FiinRatings lưu ý những hạn chế về quản trị doanh nghiệp như tính độc lập của hội đồng quản trị, minh bạch chủ sở hữu và giao dịch với bên liên quan. Thị trường trái phiếu doanh nghiệp cũng tập trung vào tổ chức tín dụng (51,5%) và bất động sản (28,9%), đòi hỏi đa dạng hóa nhà phát hành.

Đề xuất từ FiinRatings nhấn mạnh việc mở rộng vai trò của các tổ chức bảo hiểm và Bảo hiểm xã hội trong cung cấp vốn dài hạn, kèm theo cơ chế quản lý rủi ro phù hợp. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng doanh nghiệp, cải thiện tính minh bạch và phát triển các sản phẩm mới để thu hút dòng vốn tổ chức.

Việt Nam đã có quy mô thị trường đủ lớn, nhưng để phát triển bền vững, cần giảm phụ thuộc vào nhóm ngân hàng – bất động sản, mở rộng nguồn cung cổ phiếu sang nhiều ngành nghề khác. Nâng hạng chỉ là cánh cửa; chất lượng cải cách mới quyết định khả năng giữ chân dòng vốn dài hạn cho nền kinh tế.