'Bản đồ' doanh nghiệp gạo trên sàn chứng khoán: Ai đang dẫn dắt cuộc chơi?

Tổng quan về bức tranh doanh nghiệp gạo niêm yết

Dù Việt Nam nằm trong nhóm nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, số doanh nghiệp gạo niêm yết trên sàn chứng khoán vẫn còn khá khiêm tốn. Bức tranh hiện tại cho thấy sự khác biệt lớn về quy mô, mô hình kinh doanh và lợi thế cạnh tranh trong chuỗi giá trị lúa gạo. Các tên tuổi quen thuộc đang dẫn dắt cuộc chơi theo hai hướng: thương mại thu mua và chế biến xuất khẩu, hoặc tham gia mạnh ở các mắt xích đầu vào như giống cây trồng và nghiên cứu công nghệ.

Những doanh nghiệp gạo niêm yết và vai trò của họ

Các công ty được đề cập gồm VSF (Tổng Công ty Lương thực Miền Nam - CTCP, UPCoM: VSF), LTG (CTCP Tập đoàn Lộc Trời), AFX, AGM, KGM, KTC và HKB. Bên cạnh đó còn có các đơn vị tham gia ở đầu vào chuỗi như PAN và Vinaseed (HOSE: NSC). Nếu xét theo vai trò chuỗi giá trị, VSF, LTG, AGM và AFX chủ yếu ở khâu thu mua, chế biến và xuất khẩu, trong khi PAN và Vinaseed mở rộng sang nghiên cứu giống và công nghệ nông nghiệp. Diện mạo ngành gạo trên sàn vì thế trở nên đa dạng và phức tạp hơn so với nhìn nhận chỉ dựa trên hoạt động xuất khẩu.

Điểm nhấn về hiệu quả và biên lợi nhuận

Ở quy mô lớn, VSF là doanh nghiệp có doanh thu lớn nhất nhờ mạng lới rộng khắp Đồng bằng sông Cửu Long và hệ thống kho bãi, chế biến. Tuy vậy, biên lợi nhuận vẫn ở mức thắt chặt và tái cơ cấu là thách thức. Trong khi đó, LTG từng được xem là hình mẫu thành công nhưng từ năm 2024 gặp khó khăn tài chính, với dư nợ lên tới khoảng 7.400 tỷ đồng tại gần 20 tổ chức tín dụng, khiến cổ phiếu bị hạn chế giao dịch và giá giảm mạnh. Điều này cho thấy quy mô và thị phần không đảm bảo thành công khi sức khỏe tài chính không được duy trì.

Đồng thời, sự sa sút của Lộc Trời cho thấy một thực tế: lợi thế về quy mô hay thị phần chưa đủ để đảm bảo thành công nếu doanh nghiệp không duy trì được sức khỏe tài chính. Ngành gạo vẫn giữ nhu cầu toàn cầu tăng trưởng, nhưng biên lợi nhuận và dòng tiền là các yếu tố quyết định bền vững cho các doanh nghiệp niêm yết.

Nhà sản xuất ở đầu vào giá trị gia tăng: PAN và Vinaseed

Trong khi VSF và LTG tập trung ở khâu thu mua và xuất khẩu, PAN và Vinaseed nổi bật ở mắt xích đầu vào: nghiên cứu giống cây trồng và công nghệ nông nghiệp. PAN hiện là vốn hóa lớn nhất trong nhóm liên quan đến ngành lúa gạo trên thị trường chứng khoán, cho thấy sức hấp dẫn từ đầu tư vào công nghệ và vùng nguyên liệu. Vinaseed (HOSE: NSC) được xem là nền tảng tăng trưởng dài hạn nhờ đổi mới và tăng năng suất nông nghiệp. Sự chuyển dịch này cho thấy lợi thế cạnh tranh đang ngày càng được xác định ở mức độ kiểm soát vùng nguyên liệu và chuỗi cung ứng hơn là chỉ dựa vào xuất khẩu gạo thuần túy.

Triển vọng và xu hướng ngành

Ngành gạo đang chứng kiến sự dịch chuyển từ việc chỉ dựa vào khối lượng xuất khẩu sang mô hình tích hợp toàn chuỗi giá trị. Những doanh nghiệp có vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc sẽ hưởng lợi nhiều hơn trong dài hạn. Các doanh nghiệp thuần thương mại có thể đối mặt với áp lực biên lợi nhuận khi phải duy trì vốn lưu động lớn để thu mua nguyên liệu và chịu biến động giá quốc tế. Nhìn chung, bức tranh dần phân hóa và người chiến thắng có thể là những công ty nắm được nhiều giá trị hơn trong chuỗi sản xuất lúa gạo.