Thanh tra, giám sát thị trường chứng khoán Việt Nam trước yêu cầu mới của giai đoạn nâng hạng

Nâng hạng thị trường và yêu cầu giám sát mới trong bối cảnh dữ liệu và SupTech

Thị trường chứng khoán Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới khi tiến trình nâng hạng đòi hỏi mức độ minh bạch và kỷ luật thị trường cao hơn. Đầu tư và các sản phẩm tài chính ngày càng phức tạp đặt áp lực lên hệ thống giám sát và bảo vệ nhà đầu tư, đồng thời yêu cầu an toàn hệ thống ở mức cao hơn.

Trong bối cảnh này, thực tiễn từ các kết luận thanh tra của Thanh tra Chính phủ về chứng khoán và trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ cho thấy nhu cầu chuyển từ mô hình hậu kiểm sang giám sát dựa trên dữ liệu. Điều này được cho là cấp thiết để nhận diện sớm các rủi ro và đảm bảo tính toàn vẹn của thị trường trong giai đoạn nâng hạng.

Ảnh: Bảo Anh

Nâng hạng thị trường sẽ không chỉ là thay đổi phân loại mà còn là thách thức đối với năng lực quản lý nhà nước, thanh tra và giám sát rủi ro. Khi dòng vốn quốc tế và các tổ chức đầu tư gia tăng, yêu cầu về công bố thông tin, kỷ luật giao dịch và phòng ngừa thao túng thị trường sẽ được nâng lên đáng kể. Các cơ chế xử lý vi phạm, quản trị trái phiếu và bảo vệ nhà đầu tư đều cần được xem xét lại trong khung nâng hạng.

Luật Chứng khoán năm 2019 và Luật số 56/2024/QH15 cùng hệ thống xử phạt hành chính hiện hành đã tạo nền tảng cho tăng cường kỷ luật thị trường. Tuy nhiên, với mức độ vi phạm ngày càng tinh vi, việc chỉ hoàn thiện nghĩa vụ báo cáo và chế tài là chưa đủ; cần thiết lập cơ chế nhận diện sớm và xử lý rủi ro trên cơ sở dữ liệu liên thông.

Ảnh: Bảo Anh

Từ quản lý tuân thủ đến giám sát rủi ro dựa trên dữ liệu là hướng đi được khuyến nghị nhằm nhận diện sớm dấu hiệu bất thường, phân loại mức độ rủi ro và lựa chọn đúng đối tượng để thanh tra, kiểm tra. Trong khuôn khổ này, SupTech – công nghệ phục vụ hoạt động giám sát – được kỳ vọng hỗ trợ theo dõi giao dịch bất thường, phân tích mạng lưới tài khoản và chấm điểm rủi ro đối với các chủ thể thị trường.

Ngoài ra, việc chuyển đổi không chỉ dừng ở việc thay thế con người bằng máy móc, mà tập trung vào cung cấp bản đồ rủi ro khách quan hơn và cho phép ưu tiên kiểm tra ở những doanh nghiệp hay mã cổ phiếu có dấu hiệu rủi ro cao. Điều này giúp thanh tra, giám sát hướng tới dự phòng và can thiệp kịp thời, thay vì chỉ xử lý vi phạm sau khi phát sinh.

Ảnh: Bảo Anh

Hoàn thiện pháp lý về dữ liệu và phối hợp liên ngành là một trong những thách thức lớn nhất. Cần nâng cao thẩm quyền tiếp cận và liên thông dữ liệu giữa các cơ quan như chứng khoán, thanh tra, ngân hàng, thuế và kiểm toán, đồng thời thiết lập cơ chế truy xuất dữ liệu có điều kiện và có trách nhiệm giải trình. Ngoài ra, thẩm định giá trị chứng cứ điện tử và kết quả phân tích dữ liệu cần được chuẩn hóa để làm căn cứ cảnh báo và thu thập chứng cứ trong quá trình xử lý vi phạm.

Ngoại lệch còn cần quản lý rủi ro từ mô hình AI. Cảnh báo của AI phải được chuyển hóa thành dấu hiệu cụ thể và có thể kiểm chứng, tránh tình trạng hộp đen thuật toán và đảm bảo quyền riêng tư khi vận hành SupTech.

Để thực thi hiệu quả, cần thống nhất dữ liệu phục vụ giám sát tự động, chuẩn hóa các nguồn dữ liệu công bố thông tin, báo cáo tài chính, giao dịch của cổ đông lớn và người nội bộ, trái phiếu doanh nghiệp, giao dịch ký quỹ và an toàn tài chính của các công ty chứng khoán. Việc mở rộng phạm vi dữ liệu chỉ diễn ra khi có quyết định thanh tra hợp pháp và có sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền.

Chỉ có ý nghĩa khi đi cùng nâng cấp năng lực thanh tra và giám sát

Nâng hạng thị trường được xem là cơ hội để Việt Nam thu hút vốn, nâng cao vị thế thị trường tài chính và thúc đẩy cải cách thể chế. Tuy nhiên, thành công bền vững phụ thuộc vào việc nâng cao năng lực thanh tra, giám sát và hệ thống pháp lý thích ứng với yêu cầu mới. Mô hình quản lý tuân thủ nặng về hậu kiểm cần được bổ sung bằng một mô hình giám sát rủi ro dựa trên dữ liệu, trong đó SupTech đóng vai trò là công cụ hỗ trợ nhận diện sớm rủi ro, lựa chọn đúng đối tượng thanh tra và phòng ngừa rủi ro thị trường.

Nhưng công nghệ không thể thay thế hoàn toàn thẩm quyền pháp lý, quyền riêng tư và quá trình ra quyết định xử lý vi phạm hợp pháp. Do đó, trọng tâm vẫn là nâng cấp khung pháp lý, cơ chế phối hợp liên ngành và quản lý dữ liệu tập trung, đồng thời đảm bảo các biện pháp kiểm soát quyền lực và bảo vệ dữ liệu cá nhân được đặt ở trọng tâm của hệ thống giám sát thị trường chứng khoán.