Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước: Từ “cung hàng” tới hút vốn ngoại cho chứng khoán Việt Nam

Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước: từ cung hàng tới hút vốn ngoại

Trong giai đoạn đầu của thị trường chứng khoán Việt Nam, quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước (DNNN) đóng vai trò quyết định ở việc mở rộng nguồn hàng và quy mô vốn hóa cho cả thị trường. Theo số liệu lịch sử, giai đoạn 2001–2005 có 2.735 doanh nghiệp được cổ phần hóa; 2006–2010 còn 646; 2011–2015 là 508; và 2016–2020 chỉ còn 180 doanh nghiệp. Số lượng doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước giảm từ 5.655 vào năm 2001 xuống còn khoảng 459 vào năm 2021.

Khi các doanh nghiệp cổ phần hóa tham gia niêm yết, họ đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng quy mô vốn hóa và thu hút nguồn tiền từ các quỹ đầu tư. Tuy nhiên, mục tiêu trước mắt đã chuyển từ tăng số lượng doanh nghiệp niêm yết sang nâng chất lượng hàng hóa và cải thiện thanh khoản, nhất là khi thị trường chuẩn bị được nâng hạng.

Với tầm nhìn nâng hạng thị trường dự kiến vào tháng 9/2026, yêu cầu đặt ra không chỉ là gia tăng số lượng công ty niêm yết mà còn đảm bảo free-float đủ lớn và quản trị minh bạch để hấp thụ dòng vốn đầu tư quốc tế một cách hiệu quả.

Không chỉ là tái cơ cấu khu vực kinh tế Nhà nước, quá trình cổ phần hóa và thoái vốn DNNN đang gắn với yêu cầu nâng chất lượng thị trường vốn và gia tăng khả năng thu hút dòng vốn nước ngoài. Đây là xu hướng được thúc đẩy bởi mục tiêu hội nhập và nâng cao vị thế của thị trường Việt Nam trên các bảng xếp hạng quốc tế.

Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp sau cổ phần hóa có quy mô vốn hóa lớn nhưng free-float vẫn còn tương đối hẹp do cổ phần Nhà nước hoặc nhóm cổ đông lớn nắm giữ chi phối. Điều này khiến thanh khoản thực tế trên thị trường chưa tương xứng với quy mô vốn hóa và gây thách thức cho việc giải ngân của các quỹ ngoại.

Định hướng pháp lý đã được cập nhật: Nghị quyết 12-NQ/TW năm 2017 yêu cầu kiên quyết cổ phần hóa và bán vốn tại các DNNN không cần nắm giữ hoặc nắm giữ chi phối. Gần đây, Nghị quyết 79-NQ/TW năm 2026 tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực then chốt và đẩy mạnh cơ cấu lại, cổ phần hóa và thoái vốn. Đồng thời Luật 68/2025/QH15 về Quản lý và Đầu tư vốn Nhà nước tại doanh nghiệp được ban hành thay thế Luật 69/2014, cùng các Nghị định 365/2025/NĐ-CP, 366/2025/NĐ-CP và 57/2026/NĐ-CP nhằm tháo gỡ vướng mắc và đẩy nhanh tiến trình.

Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút vốn quốc tế, FTSE Russell và MSCI ngày càng chú ý tới khả năng tiếp cận vốn nước ngoài và chất lượng thị trường. Dự kiến FTSE Russell sẽ nâng Việt Nam lên Secondary Emerging Market, có hiệu lực từ năm 2026, trong khi MSCI cũng xem xét các tiêu chí liên quan đến thanh khoản và minh bạch. Những yếu tố này sẽ định hình đà định giá và lực cầu ở nhóm cổ phiếu vốn hóa lớn.

Nhìn chung, tiến trình cổ phần hóa và thoái vốn DNNN đang dịch chuyển từ một câu chuyện tập trung vào “cung hàng” sang một chiến lược nâng sức hút vốn ngoại, cải thiện free-float và tăng khả năng thu hút dòng vốn của thị trường chứng khoán Việt Nam sau khi nâng hạng.

• Chuyển trọng tâm từ tăng số lượng doanh nghiệp niêm yết sang nâng chất lượng và thanh khoản.
• Yêu cầu free-float đủ lớn và quản trị minh bạch để thu hút các quỹ nước ngoài.
• Khung pháp lý mới nhằm đẩy nhanh cổ phần hóa và thoái vốn ở các DNNN đang nhiều cơ hội thị trường.
• Việc nâng hạng thị trường là yếu tố then chốt để tăng khả năng tiếp cận dòng vốn dài hạn từ nước ngoài.