IPO doanh nghiệp nhà nước và kỳ vọng mở rộng hàng hóa thị trường chứng khoán

IPO doanh nghiệp nhà nước và kỳ vọng mở rộng hàng hóa thị trường chứng khoán

Hoạt động cổ phần hóa và IPO doanh nghiệp nhà nước (DNNN) chững lại nhiều năm khiến thị trường chứng khoán Việt Nam thiếu dần các doanh nghiệp quy mô lớn niêm yết mới. Trong bối cảnh mục tiêu nâng hạng đòi hỏi thêm hàng hóa chất lượng và thanh khoản cao, IPO khu vực DNNN được kỳ vọng sẽ bổ sung nguồn cung chiến lược cho thị trường.

Theo BSC Research, tiến trình cổ phần hóa DNNN đã trải qua ba giai đoạn lớn. Trong giai đoạn 2001-2005 có tới 2.735 doanh nghiệp được cổ phần hóa và giai đoạn 2006-2010 ghi nhận thêm 2.721 doanh nghiệp. Tuy nhiên, giai đoạn 2016-2020 con số này chỉ còn khoảng 180 doanh nghiệp và 2021-2024 gần như chững lại với chỉ 5 doanh nghiệp được cổ phần hóa. Những thương vụ hiện nay chủ yếu tập trung ở nhóm doanh nghiệp lớn có cấu trúc tài sản phức tạp.

Thông tin từ UBCKNN cho thấy giá trị giao dịch bình quân trên thị trường cổ phiếu niêm yết từ đầu năm 2026 đạt khoảng 32.737 tỷ đồng/phiên, tăng 12,1% so với bình quân năm trước. Quy mô vốn hóa thị trường hiện tương đương khoảng 82% GDP năm 2025. Tuy vậy, thanh khoản vẫn tập trung ở các bluechip quen thuộc và số lượng doanh nghiệp đầu ngành niêm yết mới ngày càng hạn chế.

Nguyên nhân khiến IPO DNNN giảm tốc được cho là sự phức tạp về pháp lý, định giá và quản lý đất đai. Khác với doanh nghiệp tư nhân, IPO DNNN gắn với yêu cầu bảo toàn vốn Nhà nước và quản lý tài sản công, khiến quá trình diễn ra lâu và khó khăn. Bên cạnh đó, bài toán xác định giá trị doanh nghiệp tăng lên khi quy mô doanh nghiệp lớn đi kèm tài sản và trách nhiệm pháp lý liên quan tới đất đai và tài sản vô hình. Theo dữ liệu của BSC Research, thời gian cổ phần hóa có thể lên tới hơn 22 tháng dù lượng cổ phần bán ra không lớn.

Gỡ nút thắt IPO để tạo nguồn hàng mới cho thị trường đang được xem là một ưu tiên chính sách. Tại hội thảo gần đây, đại diện lãnh đạo UBCKNN cho biết trọng tâm giai đoạn tới là cải cách chất lượng nguồn cung và đẩy mạnh cơ chế gắn chặt IPO với niêm yết nhằm rút ngắn thời gian từ khi doanh nghiệp hoàn tất IPO đến khi cổ phiếu giao dịch xuống dưới 30 ngày. Định hướng tương ứng với các điều chỉnh trong Nghị định 57/2026 về cơ cấu vốn Nhà nước, mở cờ bỏ yêu cầu hoàn tất “phương án sử dụng đất” trước IPO và thay bằng bảng thống kê hiện trạng sử dụng đất. Điều này kỳ vọng giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị cổ phần hóa và IPO.

Cũng theo bài viết, cơ chế định giá được mở rộng theo hướng thị trường hơn bằng cách cho phép tính thêm giá trị quyền thuê đất, tài sản vô hình và tiềm năng phát triển của doanh nghiệp. Các thay đổi này phù hợp với định hướng của Nghị quyết 79, mở rộng nội hàm kinh tế Nhà nước và nhấn mạnh gia tăng giá trị hiệu quả sử dụng vốn. Nếu các biện pháp này phát huy, thị trường có thể đón nhận thêm nhiều doanh nghiệp quy mô lớn ở các lĩnh vực hạ tầng, năng lượng, logistics hay tài chính.

Nhưng thành công của làn sóng IPO DNNN sẽ không chỉ phụ thuộc vào số lượng doanh nghiệp lên sàn mà ở chất lượng hàng hóa được đưa ra thị trường. Điều kiện cần là tỷ lệ free-float đủ lớn, định giá hợp lý và quản trị minh bạch theo nguyên tắc thị trường. Dưới bối cảnh này, sự đổi mới trong quản trị và thời gian từ khi hoàn tất IPO đến giao dịch sẽ đóng vai trò then chốt cho tác động lên thanh khoản và định giá thị trường trong trung và dài hạn.